Yahudilerin başarısı ve Ermenilerin yükselişiyle düşüşü

Sevan Nişanyan, Yahudilerin bilim, sanat, edebiyat ve ticaretteki başarılarının, silah taşıma gibi alanlardan men edilmelerinin bir sonucu olarak akıl, eğitim ve ticarete yönelmek zorunda kalmalarından kaynaklandığını anlatıyor. Ortaçağ boyunca tefecilikle varlıklarını sürdüren içe kapalı Yahudi toplumu, 1780'lerden itibaren gettodan çıkarak büyük bir eğitim seferberliği ve rönesans yaşamış; bu atılım bugüne kadar etkilerini sürdürmüştür. Osmanlı Ermenileri de 19. yüzyılın ikinci yarısında benzer bir rönesans geçirmiş, ancak 1915 sonrası bu ivme sürdürülememiş, diaspora Ermenileri zamanla asimile olarak sıradanlaşmıştır.