Çok Uluslu İmparatorluk Yönetiminin Çöküşü

Sevan Nişanyan, Osmanlı'nın son döneminde farklı etnik ve dini grupları bir arada tutma idealinin 19. yüzyıl sonunda tükendiğini belirtiyor. 1908'de kısa bir umut doğsa da 1909'da mevcut devlet ve toplum yapısıyla bu çoğulcu modelin imkânsızlığı anlaşıldı; artık "ya benimki kesecek ya öteki" ikilemine sıkışılmıştı. Para za direnişi ve Sovyet iktidarı olmasaydı, Rusya desteğindeki Ermenilerin konumu farklı olurdu; Dünya Savaşı sırasında Erzurum, Van ve Trabzon'u kapsayan bir bölgenin Osmanlı'dan koparılıp Rus yönetiminde Ermeni, Rus, Gürcü ve belki Rum unsurların ağırlıkta olduğu bir vilayet kurulması planlanmıştı. Bu senaryoda Türklerin ciddi sayıda barınması mümkün olmayacaktı. Nişanyan, günümüzde Ermenistan denilen yerde 19. yüzyıl başında %70-75 oranında Türk nüfus yaşarken bugün sıfırlandığını hatırlatıyor ve aynı sürecin Erzurum'da da yaşanıp yaşanmayacağını sorguluyor. Sonuçta bu nüfus değişiminin iyi ya da kötü olduğunun bambaşka bir tartışma düzlemine ait olduğunu vurguluyor.