Osmanlının son döneminde okuryazarlık oranı

Sevan Nişanyan, Osmanlı'nın son dönemi ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki okuryazarlık oranına dair sağlıklı veri olmadığını vurguluyor. 1927 sayımında Müslüman nüfusta yüzde 13-15 civarında görünen oranın, 1895 yılındaki eğitim kayıtlarıyla çelişmesine dikkat çekiyor. 1895 istatistiklerinde Müslüman nüfusun üçte ikisinin ilkokula kayıtlı göründüğünü, ancak bu kaydın gerçek okuryazarlığı yansıtmayabileceğini belirtiyor. Asıl çarpıcı noktanın, 1913-1927 arasındaki sürekli savaşlar (Balkan Harbi, Dünya Savaşı, Milli Mücadele) nedeniyle eğitim sisteminin tamamen çökmesi ve genç erkek nüfusun büyük kısmının ölmesiyle okuryazarlık oranında ciddi bir düşüş yaşanmış olması ihtimali olduğunu söylüyor. Buna karşılık, gayrimüslim toplulukların (özellikle Ermenilerin) 19. yüzyılda devletsiz, gönüllü katkılarla olağanüstü bir eğitim seferberliği yürüttüğünü, en ücra köylerdeki kadınların bile inci gibi yazı yazabildiğini örnek göstererek Müslümanların ise vakıflara bağlı ve yetersiz 'Taş Mektep' sistemiyle yetinmek zorunda kaldığını anlatıyor. Sonuç olarak Nişanyan, 1913 öncesinde Müslüman okuryazarlık oranının yüzde 15'ten bir miktar yüksek olması gerektiğini düşündüğünü, ancak konunun belirsizliğini koruduğunu ifade ediyor.