II. Abdülhamid'in Son Döneminde Osmanlı'nın Duraksaması

Sevan Nişanyan, tarihsel olayların sonradan 'başka türlü olamazdı' şeklinde yorumlanmasına karşın, gerçekte aktörlerin kendi tercihlerinin sonuçlarına inandığını vurguluyor. II. Abdülhamid'in son dönemini (1890 sonrası) ekonomik, kültürel ve idari açıdan tam bir duraksama, yönetici kadroların yaşlandığı ve sirkülasyonun olmadığı bir felç hali olarak tanımlıyor. Bu durumu Sovyetler Birliği'nin son dönemine benzetiyor. Dönemin çaresizlik ve öfkesini en iyi yansıtan eser olarak Tevfik Fikret'in 'Sis' şiirini öne çıkarıyor; şiirin, 'her şeyin durduğu, hiçbir şeyin kıpırdamadığı' duygusunu güçlü bir retorikle ifade ettiğini belirtiyor. 20. yüzyıl başında dünyada büyük bir atılım yaşanırken, Osmanlı'daki bu zıt tabloya dikkat çekiyor.