Aleviliğin 15. yüzyılda Safevi hareketiyle kristalize olması

Sevan Nişanyan, bugünkü Alevi hareketinin 1400'lü yılların sonlarından 1500'lerin başına kadar, Erdebil şehrinde Safevi hanedanı tarafından başlatılan bir ihtilal hareketi olarak kristalize olduğunu anlatıyor. Sırasıyla Aydar, Cüneyt, Haydar ve Şah İsmail kuşakları, klasik Sünni İslam’a karşı bir dini reform ve protesto hareketi başlattı; bu, Avrupa’daki Reformasyon ile eş zamanlıydı. Hareket, Fatih Sultan Mehmet’in son yıllarında başlayıp II. Bayezid döneminde büyüyerek Osmanlı’yı tehdit eder hale geldi ve Yavuz Selim tarafından sertçe bastırıldı. İsyanın kökleri 1200’lerdeki Baba İshak ve Baba İlyas ayaklanmalarına, Hurufilik, Batınilik gibi akımlara ve Anadolu’da zorla Müslüman edilmiş geniş kesimlerin huzursuzluğuna dayanıyordu. Osmanlı, bu hareketi şeytani bir tehlike olarak görüp yüzyıllar boyunca acımasızca bastırdı, Alevileri dağlara sürdü, yasadışı ilan etti ve kıyımlar yaptı.