Ermeni siyasi hareketinde reformcu-devrimci ayrışması

Osmanlı'nın çöküş sürecinde Ermeni siyasi hareketi içinde keskin bir ayrışma yaşandı. Bir grup, batan geminin mallarından kurtarabildiğimizi kurtaralım anlayışıyla Osmanlı'dan kopmayı ve bağımsız bir mücadele vermeyi savunurken; diğer grup, asırlık Osmanlı devletinin kolay kolay yıkılmayacağına inanarak, mevcut devlet çerçevesi içinde kalmayı, hukuki reformlarla ve Osmanlı'nın imkanlarını kullanarak ilerlemeyi tercih etti. Bu durum, Ermeni aydınlarının ve siyasi elitinin yaklaşık olarak yarı yarıya reformcular ve devrimciler olarak bölünmesine yol açtı. Ayrıca, devrimciler de kendi içlerinde dış politika tercihlerine göre Rusya yanlıları ve Batı yanlıları şeklinde ikiye ayrıldı. Bu karmaşık fikir ayrılıkları ve zıtlaşma zemini, ana hatlarıyla günümüze kadar etkisini sürdüren bir bölünmeyi beraberinde getirdi.