Ermeniler neden protestan oldu, Rumlar neden olmadı

Sevan Nişanyan, Osmanlı'nın son döneminde Ermeni ve Rum toplumlarındaki Protestanlaşma hareketlerini karşılaştırıyor. Rumlarda Protestanlığa geçişin neredeyse hiç görülmediğini, buna karşılık Ermeni toplumunun %3-5'i gibi küçük ama seçkin bir kısmının Protestan olduğunu belirtiyor. Bu farkı iki nedene bağlıyor: Yunan Ortodoks Kilisesi'nin daha muhafazakar yapısı ve Ermeni toplumu içindeki sınıfsal/kültürel ayrımlar ile Amerikan misyoner okullarına Ermeni öğrencilerin yoğun ilgi göstermesi. Asıl vurguyu ise daha eski bir hareket olan Ermeni Katolikleşmesi üzerine yapıyor. 18. yüzyıl başında Sivaslı Peder Muhtar öncülüğünde başlayan bu hareketin, sadece bir din değişimi değil, aynı zamanda Osmanlı'daki ilk modernleşme girişimlerinden biri olduğunu anlatıyor. Halk dilinin yazı dili haline getirilmesi, eğitimin yaygınlaştırılması, kadın haklarının teşvik edilmesi gibi konuların ilk kez bu dönemde gündeme geldiğini ve batılılaşmak için Katolik olmanın bir gereklilik olarak görüldüğünü aktarıyor.