Osmanlı'da Fetih İdeolojisinin Dönüşümü

Sevan Nişanyan, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki ideolojik dönüşümü üç evrede özetliyor: İlk dönem, Selçuklu'dan miras alınan ve gayrimüslim ülkelere saldırı, yağma, direnenleri kılıçtan geçirip köleleştirerek pazarda satma üzerine kurulu bir "fetih ideolojisi" çağıdır. Bu yağma ekonomisi, 1699'da İkinci Viyana Kuşatması'nı izleyen büyük yıkımla kapanır. Sonraki iki yüzyılda Osmanlı, fetihçi karakterini terk eder; Lale Devri'nden itibaren muhafazakâr, elitist, içe kapanık, "Gül ve Bülbül" edebiyatına dayalı aristokrat bir kültüre bürünür. Tanzimat'la birlikte, Cumhuriyet'le kıyaslanamayacak kadar radikal bir batılılaşma yaşanır; askeri yapı, eğitim sistemi (okul, sınıf, müfredat, profesyonel öğretmenlik), edebiyat (roman, hikâye, batılı şiir) ve giyim kuşam (üniformalar, madalyalar) tamamen Batı modellerine göre yenilenir. Fetih ideolojisinin yeniden hortlaması ise II. Abdülhamid'in son yıllarında başlar, İttihat ve Terakki döneminde (1913 sonrası) bugünküne benzer bir fetih çılgınlığına dönüşür. Toprak kayıpları arttıkça "Fatih atalar" söylemi ulusal ideolojinin temel unsuru haline gelir ve bu zihniyet, Birinci Dünya Savaşı yenilgisinden sonra bir süre baskılansa da, Cumhuriyet'in eğitim ve ulus politikasının merkezine yerleşir. Nişanyan, Osmanlı tarihini kısaca "350 yıl süren ilk Fetih Çağı, 1900'lere kadar 200 yıla yakın süren 'medeni ve Avrupalı olalım' çağı ve İttihat Terakki ile başlayıp Cumhuriyet'le devam eden ikinci Fetih Çağı" şeklinde özetler.