Sigortasız Yaşamanın Özgüveni ve Bürokratik Dünyaya İsyan

Sevan Nişanyan, Osmanlı'dan beri değişmeyen bir yapı olarak doğudaki Paşaların ve aşiretlerin ilişkisini anlatıyor. Paşalar, Erzurum, Diyarbakır, Van gibi merkezlere atanır, yanlarında ordularıyla genel kontrolü sağlarlar; ancak bilfiil yönetemez, haraç toplayamazlar. Haraç, kale sahibi, babadan oğula geçen ve mücadele edilemeyen yerel beyler tarafından toplanır. Bu beyler, merkeze hediye veya pay gönderir. Zamanla cesur ve karizmatik liderler etrafında çeteler kurulur. Bu çetelerde etnik kökene bakılmaz; sadakat esastır. Akrabalar, komşu derebeyleri bir araya gelerek federasyonlar oluşturur. Paşalarla çatışırlarsa nam salar, kurdukları yapılar yüzyıllarca aşiret olarak anılır. Nişanyan'a göre aşiret yapılanması devletin zayıflığının eseridir. Fırat ekseni kadim bir kültürel ayrım hattıdır: Batıda Bizans, doğuda İran etkisi görülmüş; ancak doğu, Ermeni, Gürcü, Kürt, Arap unsurlarca kaotik ve merkezi otoriteye tabi olmadan, kendi kendini yönetmiştir. Nişanyan, demokratik kültürün uzun vadede doğuda yeşereceğini savunur; çünkü batı halkı 2000 yıldır boyun eğmiş pısırıktır, doğulular ise boyun eğmemiş, özgür ruhlu ancak patlayıcı ve kavgacıdır. Özgür ruhlu insan Fırat'ın doğusunda aranmalıdır.