Osmanlıcada Sözlükçülük Geleneğinin Gelişimi ve Şemsettin Sami

Sevan Nişanyan, konuşmasında Bizans'ın köylü toplumunun Osmanlı fethi sonrası dönüşümünü ele alıyor. İki kuşak içinde okuryazarlığını yitirip ‘Taş Devri'ne dönebilen toplumun, daha sonra Müslüman hocaların açtığı okullarla yeniden eğitildiğini belirtiyor. Köylü için din, her şeyden önce bir ilim ve okuryazarlık meselesidir; çünkü temel dini duygular ve refleksler çocukken edinilir, yetişkin dönüşümleri yüzeysel kalır. Fetih sonrası ‘altına hücum' misali yaşanan büyük göçle Türklerin yanı sıra Ermeniler, Acemler, Kürtler, Araplar ve Romanlar da Batı Anadolu'ya yerleşmiştir. Bu farklı kökenlerden gelen Müslümanlar, birinci kuşakta olmasa da ikinci kuşakta evliliklerle kaynaşarak karma bir halk oluşturmuş; eski yerel gelenekleri (yemekler, Hıdrellez gibi kutlamalar) sürdürmüşlerdir. Nişanyan, bu geleneklerin Manavların Rum kökenli olduğunu kanıtlamadığı gibi, dışarıdan gelenlerin varlığının da onların saf Orta Asya Türkü olduğu anlamına gelmediğini vurgular. Irk temelli tarih anlatılarının tümüyle ‘deli saçması' olduğu sonucuna varır.