Diktatörlük ve Monarşilerde Kulluk İfadelerinin Benzerliği

Sevan Nişanyan, Tanzimat öncesi Müslüman ve gayrimüslim toplumlar arasındaki hiyerarşik ilişkiyi şöyle özetliyor: 16. yüzyılda Müslümanlar kesinlikle egemen ve daha zengin sınıfken, gayrimüslimler 'reaya' yani daha fakir bir tabakaydı. 18. yüzyıl ve 1830'lara gelindiğinde ise bu sosyo-ekonomik fark büyük ölçüde ortadan kalkmış, iki toplum da aşağı yukarı eşit derecede fakirleşmiş ve birbirine mesafeli, kapalı cemaatler halinde yaşamaya başlamıştır. Gayrimüslimlerin zengin, Müslümanların fakir olduğu klişesi 19. yüzyıl sonunun bir karikatürüdür. Hukuki olarak İslam hukuku Müslümanlara üstünlük verse de (örneğin gayrimüslimin ata binmesi yasaktır ama istisnaları vardır), pratikte toplumlar arasında hassas bir denge kurulmuştur. Bir tarafın diğerine hakareti veya şiddeti anında büyük mahalle kavgalarına ve cemaat liderlerinin araya girmesine yol açar. Gayrimüslimler, Müslümanların olası istismarlarına karşı 'paşam boynumuz kıldan ince' türünde bir boyun eğme refleksi geliştirerek ve merkezi devlet otoritesine sığınarak hayatta kalmışlardır. Bu incelikli ilişkileri anlamak için İvo Andriç'in Drina Köprüsü romanı önerilir.