12 Eylül'e Giden Sürecin Üç Faktörü

Sevan Nişanyan, Türkiye'de 1970'lerdeki siyasi kargaşa ve 12 Eylül darbesine giden süreci üç faktöre bağlayarak özetliyor: (1) NATO karşıtı, bağımsızlıkçı ve Kuvayımilliyeci olarak nitelediği bir kesim, devlet içindeki askerî ve bürokratik çevrelerle ittifak kurarak mevcut rejimi devirme girişiminde bulundu; bu 'devrimci kıvılcım' söylemi, Deniz Gezmiş ve Mahir Çayan gibi gençler tarafından silahlı mücadeleye dönüştürüldü. (2) Bu solcu kalkışmayı bastırmak amacıyla Türkiye'nin patronu olan devletler tarafından karşı örgütlenmeler (MHP ve Ülkü Ocakları) devreye sokuldu; başlangıçta idealist ve Atatürkçü olarak görülen devrimci gençler, sürekli şiddet sarmalına çekilerek halkın gözünde anarşist konumuna düşürüldü ve toplumsal desteklerini yitirdi. (3) 1978 sonrasında, bir darbenin gerekliliğine inanan kurmay akıl, darbeye kamuoyu desteği sağlamak için anarşiyi kasten tırmandırdı; her gün onlarca kişinin ölmesine göz yumularak, ordunun NATO ile uyumlu bir müdahalesine zemin hazırlandı. Nişanyan'a göre bu üç faktör, Türkiye'nin Batı ittifakının uydusu olmasına itiraz eden kesimin eylemleri, üniversitelerdeki sosyolojik değişimle radikalleşen gençlerin heyecanı ve darbe planlayan stratejik aklın kaosu körüklemesi şeklinde özetlenebilir.