Ermenilerin en eski tarihi ve Varşak efsanesi

Sevan Nişanyan, Movses Khorenatsi'nin eserine dayanarak Ermenilerin en eski tarihini aktarıyor. Bu tarih, efsane ile gerçeğin iç içe geçtiği, destansı bir anlatıdır. Erken dönemle ilgili yorumlar 200 yıldır tartışılmakta, çok sayıda teori bulunmaktadır. Yaklaşık 330 yılından sonrası, yani Movses'in kendi döneminden önceki 150 yıl görece güvenilir bir siyasi tarih sunsa da, erken dönem bulmaca gibidir. Nişanyan bilhassa Urartular sonrası ikinci Ermeni krallığının başlangıcına odaklanıyor: Part kralı Arşak (Arsaces) İran'ı fethettikten sonra kardeşi Varşak'ı (Vagharshak) Ermenistan'a kral atar; Varşak ülkenin idari yapısını kurar, bey sülalelerini atar ve bugünkü Ermeni soylu ailelerinin çoğunun kökü bu döneme dayanır. Ancak bu hikâye, Movses'in kendi kronolojisiyle uyuşmamaktadır.