Osmanlı toplumunda Ermeni sermayesi ağır sanayiye geçmek üzere miydi

Sevan Nişanyan, 20. yüzyıl başında Osmanlı'da Ermeni sermayesinin ağır sanayi aşamasına geçtiği iddiasını doğru bulmuyor. Buna karşın, modern kapitalist sektörlerde (gazeteler, sigorta şirketleri, fotoğraf atölyeleri vb.) Ermenilerin öncü ve belirleyici bir rol oynadığını, toplumun hızlı modernleşmesine büyük katkı sağladığını vurguluyor. Ancak asıl kırılmanın ağır sanayi noktasında yaşandığını belirtiyor: Ağır sanayi devlet desteği olmadan kurulamazdı; Ermeniler ise gelişmelerini devletten bağımsız, hatta devlete rağmen, kendi cemaat kimlikleri ve yabancı devletlerin gücüne dayanarak gerçekleştirmişti. Bu durum, ağır sanayi aşamasında çözümü imkansız bir ikilem yarattı: Ya “bu devlet bizimdir” diyerek devletle bütünleşecekler ya da azınlık pozisyonundan çıkıp devlete tam sadakat göstermeleri gerekecekti. 1900'lere kadar farklı bir işbirliği mümkün görünse de, ağır sanayi eşiğinde mesele nihai olarak “devlet onların mı, bizim mi” sorusuna indirgendi ve bilinen sonuçlar yaşandı.