Çıldır Şeytan Kalesi

Sevan Nişanyan, Çıldır'daki Şeytan Kalesi'nin Ortaçağ veya Urartu kökenli olduğu yönündeki çelişkili iddiaları ele alıyor. Bölgedeki kalelerin stratejik konum nedeniyle katmanlı bir yapıya sahip olduğunu, Urartular tarafından yapılmış olsa bile zamanla terk edilip başka topluluklarca onarıldığını belirtiyor. Bölgenin en parlak çağının, 12-13. yüzyıllardaki Gürcü Krallığı dönemi olduğunu; Şeytan Kalesi'nin, Gürcü Krallığı'nın çöküşü sonrası ortaya çıkan Çıldır Atabeyleri tarafından inşa edilmiş veya esaslı şekilde onarılmış olabileceğini söylüyor. Osmanlı hâkimiyetiyle birlikte kalelerin stratejik önemini yitirdiğini ve en güzel kalelerin Osmanlı öncesi beylikler dönemine ait olduğunu vurguluyor. Kaleyi bizzat ziyaret edemediğini ancak etkileyici bir görüntüsü olduğunu belirtiyor.