Osmanlı'da din insanların yaşamını ne kadar yönlendirirdi

Sevan Nişanyan, Osmanlı'da dinin toplumsal yaşamın doğal ve tartışılmaz bir parçası olduğunu, çok büyük oranda herkesin dini vecibeleri eksiksiz yerine getirdiğini anlatıyor. Eski toplumlarda yaşam disiplini, eğitim ve günlük ritimler tamamen din tarafından belirleniyordu; Müslümanlar için zaptiye denetimi olsa da, cemaat baskısı zaten bunu sağlıyordu. Varlıklı sınıflar özel yaşamlarında esneklik bulabilirken, Alevi ve Bektaşi gibi gruplar formel Sünni kurallara uymasalar da kendi inançlarına sıkı sıkıya bağlıydı. Din, bugünkü gibi siyasi bir muhafazakarlık veya zorlama olarak algılanmıyordu; itiraz kavramı yoktu, 'keşkek töreni' gibi ritüeller sorgulanmazdı. Nişanyan, Samos adasındaki deneyiminden örnek vererek, Türkiye'deki kültür çatışmasının aksine, dinin tartışma konusu olmadığı ortamlarda insanların dini ritüellere rahatça sempati duyabildiğini belirtiyor.