Geçen haftaki ''kadercilik özgür iradeyi reddeder'' sözüne eklemeler

Sevan Nişanyan, bu konuşmasında öncelikle geçen hafta özgür irade üzerine yaptığı bir konuşmada İslam'ı "kaderci bir din" olarak basitleştirmesinin yanlış anlaşıldığını belirtir. Dini teorilerin, özgür iradenin hem var hem yok olduğu gibi çelişkileri aynı anda savunduğunu bilmesine rağmen, asıl vurgulamak istediği tez başkadır. Bu tez, Descartes'a kadar uzanan bir düşünceye dayanır: Dünyada varlığından yüzde yüz emin olduğumuz tek şey "ben"dir. Tüm duyularımız yanılsa da, "ben varım" önermesinin aksini kavramak mümkün değildir. Bu "ben", fiziksel evrende yer kaplamayan, tıklım tıkış nesnelerle dolu dünyada bir boşluk, bir negatiflik gibidir. Bedenimiz nesneler dünyasına aitken, "ben" dünyaya dışarıdan bakan bir varlıktır. "Ben yokum" demek anlamsızdır. İşte bu "ben" kavramı, özgür iradenin ta kendisidir; çünkü ben demek, "sağa da dönebilirim sola da, kararı ben veririm" demektir. Fiziksel dünyada karşılığı olmayan bu kara delik, 17. yüzyıldan beri egemen olan ve sadece maddi nesnelerin davranışlarını inceleyen objektif bilimin çözemeyeceği, kavrayamayacağı tek varlıktır. Bilim, "ben"in dışsal davranış modellerini inceleyebilir ancak bilinç olgusunun temelini çözemez; bu konudaki ciddi çalışmalar dahi laf kalabalığından öteye gidemez. Nişanyan, Yapay Zeka tartışmalarını da bu felsefi çerçeveden ele almakta fayda gördüğünü ifade eder.