Osmanlı Rum ve Ermeni Entelektüellerinin İmparatorluk Projeleri

Sevan Nişanyan, Osmanlı'nın son dönemlerinde farklı milletlerin bir arada yaşadığı çok uluslu bir imparatorluk fikrini tartışıyor. 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında, özellikle Ayvalık Akademisi çevresinde filizlenen Rum aydınlanmasının, İstanbul merkezli ve Ortodoks öğelerin ağırlıkta olduğu bir 'Türk-Yunan İmparatorluğu' kurma hayalinden söz ediyor. Bu dönemde Rus Çariçesi Katerina'nın torununa Konstantin adını vererek İstanbul'da taç giyme planlarına atıf yapılıyor. Ermenilerin, Bizans'ın yeniden canlandırılması ve Rum egemenliğine dayalı bu modele şiddetle karşı çıkarak Osmanlı'dan yana 'millet-i sadıka' konumunu aldıklarını belirtiyor. 1821'deki Yunan İsyanı sonrası Rumların etkisi azalırken, Ermenilerin özellikle 1850-1870 arasında eğitim, ticaret ve sanayi alanlarında imparatorluğa büyük yatırımlar yaparak reformcu bir kozmopolit devlet umudunu taşıdıklarını anlatıyor. Ancak 1878'deki Osmanlı yenilgisi ve reformların tıkanmasıyla Ermeni aydınlarının umudu kırılıyor; artık genel imparatorluk projeleri yerine yerel yatırımlara yöneliyorlar ve 1880'lerden itibaren kitlesel olarak Amerika'ya göç başlıyor. Konuşma, tarihsel bir alternatifin neden gerçekleşemediğini ve milliyetçi anlatıların ötesinde dönemin karmaşık ittifaklarını özetliyor.