Ermenilerin Katolikliğe Geçiş Süreci ve Mkhitarist Tarikatı

Sevan Nişanyan, Trabzon ve çevresindeki Rumların 1850'lere kadar büyük ölçüde asimile olduğunu, Müslüman kimliği altında kısmen Hristiyan geleneklerini sürdürdüklerini anlatıyor. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rusların Trabzon'a yaklaşması ve Hristiyanları Kars'a göçe teşvik etmesiyle dinî ayrım keskinleşmiş ve bu durum ilerideki felaketlere zemin hazırlamıştır. Maçka ve Krom Vadisi'nde yüzyıllarca madencilik yapan, dışarıda Müslüman isimler taşıyıp evlerinin altında gizli ibadethaneler barındıran kripto-Hristiyan topluluklar örnek veriliyor. 1856 Islahat Fermanı ile dinden dönmenin ölüm cezasının kaldırılması sonrası, Krom Vadisi'nde 1860'larda her ailenin yer üstünde anıtsal kiliseler inşa etmesi, bölgenin eşsiz tarihini yansıtıyor. Mübadeleyle Hristiyan kaydedilenler Yunanistan'a giderken, Müslüman yazılan akrabaları Anadolu'da kalmış ve aradaki aile bağları günümüze dek kopmamıştır.