Marx'ın teorisi neden deli saçması

Sevan Nişanyan, Marx hakkındaki eleştirilerini üç temel başlık altında topluyor. Öncelikle "Marx'ın kitaplarına deli saçması" dediği yönündeki ifadeyi düzeltiyor; asıl kastının Das Kapital'in temel taşı olan değer teorisi olduğunu belirtiyor. Bu teorinin, değerin birikmiş emekten oluştuğu ve sermayenin de bu birikmiş emeğin hakkı olduğu gibi naif ve absürt bir varsayıma dayandığını, dolayısıyla iler tutar yanı olmadığını söylüyor. Genç yaşında Marx'ın Grundrisse eserini Türkçeye çevirme sürecinde bu kanaate vardığını ekliyor. İkinci eleştirisi tarihin aşamaları teorisine yönelik. Köleci, feodal, kapitalist, sosyalist şeklinde ilerleyen şematik modelin, yalnızca Fransa ve İngiltere tarihinden çıkarılmış ilkel bir genelleme olduğunu; dünyanın geri kalanı hakkındaki bilgi eksikliğinden kaynaklandığını vurguluyor. Rusya'da kapitalizmin en gelişmiş olduğu yerlerde değil de geri kalmış bir köylü ülkesinde devrim olmasının bu teoriyi patlattığını, Marksistlerin bunu açıklamakta hep çaresiz kaldığını ifade ediyor. Üçüncü temel hata olarak Marksizmin ütopist perspektifini gösteriyor. Tarihin bir gün ideal bir toplum düzenine ulaşıp duracağı, son kavganın verileceği fikrinin Yahudi mesihçiliğinden devşirilmiş bir yanılgı olduğunu düşünüyor. İnsanlık tarihinin sonsuz bir mücadeleler tarihi olduğunu, bu ütopist bakışın toplumsal olaylara sağlıklı ahlaki yaklaşımı imkansızlaştırarak büyük zarar verdiğini savunuyor. Sonuç olarak Nişanyan, Marx'ın teorisini 150 yıl boyunca siyasi düşünceyi etkilemiş fakat artık çağı geçmiş, iler tutar tarafı olmayan bir ideolojik arayış olarak değerlendiriyor.