Hemşinliler hakkında

Sevan Nişanyan, Hemşin bölgesinin Rize'nin doğusunda, çok dağlık ve kendine özgü bir iklime sahip olduğunu belirtiyor. Burada çok eski zamanlardan beri ana Ermeni coğrafyasından kopuk bir Ermeni nüfus yaşamış. Hemşinlilerin 16.-19. yüzyıllar arasında kime sorulursa Ermeni olduğu tartışılmaz bir gerçekmiş. Ancak Ermeni siyasi oluşumlarının ve kilisesinin kontrolü dışında kaldıkları için papazları olmamış, bu da onları duruma göre hareket eden esnek bir topluluğa dönüştürmüş. 1680 ve 1690'lardaki Osmanlı çöküş döneminde büyük kitleler halinde Hemşin'den dışarı göç etmişler; Çayeli, Sürmene, Ordu, Fatsa, Çarşamba, Abhazya, İspir ve Erzurum taraflarına dağılmışlar. Bu göçmenlerin çoğu Müslüman olmuş ya da 19. yüzyıla kadar dini belirsizliklerini korumuş; aynı aile içinde hem Müslüman hem Hristiyan bireyler bulunabilmiş. 19. yüzyıl sonlarında Ordu ve Çarşamba'dan Sakarya-İzmit yönüne ikinci bir göç dalgası yaşanmış. Ermeni Kilisesi ve Osmanlı devleti bu topluluğu kendi taraflarına çekmeye çalışmış, onlar da hangi taraf daha fazla hizmet sunarsa onu seçmiş. Dil konusunda ise 1680'lerdeki göçlerle birlikte Ermenicenin büyük ölçüde unutulduğu, Hemşinlilerin Türkçe konuşmaya başladığı aktarılıyor. Sadece en uzak yayla köylerinde 19. yüzyıla kadar Ermenice konuşulmuş. Anadolu Ermenilerinin genelinde olduğu gibi 18. yüzyıl sonu 19. yüzyıl başında Ermenice terkedilmiş, ancak daha sonraki eğitim seferberliğiyle canlandırılmış; Hemşinliler ise bu canlanmadan genellikle uzak kalmış. İkinci bir grup olarak Hopa ile Artvin (Borçka) arasında, Gürcistan sınırına yakın 20'den fazla köyde yaşayan "Hopa Hemşinlileri"nden bahsediliyor. Bu bölge uzun süre (1828, 1878 vb.) Rusya yönetiminde kaldığı için Ermeniceyi korumuş ya da yeniden öğrenmişler. Günümüzde de Müslüman olmalarına rağmen kendine özgü bir Ermenice lehçesi konuşuyorlar; bu lehçede gramer ekleri tamamen değişmiş, telaffuzda 'r' sesi 'y'ye dönmüş (örneğin Arder köyü Ayder olmuş). 1878'de Rus işgali sonrası bu gruptan da batıya (Bursa, İzmit) göç edenler olmuş, 67 köy kurmuşlar. Hopa Hemşinlileri bugün Ermenice bilmeleri sayesinde Türkiye ile Ermenistan arasındaki yasal ve yasa dışı ticarette kilit roller üstleniyor. Ayrıca Abhazya'da Hemşinlilerin güçlü ve egemen bir konuma geldiğine dair duyumlar olduğu, ancak bunu gözlemlemediği not düşülüyor.