Matbaanın Geç Gelişi ve Osmanlı'nın 500 Yıllık Yıkımı

Sevan Nişanyan, 1500'ler ve 1700'lerdeki Osmanlı elitlerinin farklı seçkinci tavırlarını karşılaştırarak, değişime direncin temel nedenlerini irdeliyor. 1500'lerde rasyonel belirtileri olan, ancak köleleştirilmiş bir halka dayanan elitler, matbaa gibi araçları iktidarlarına tehdit olarak görüyordu. 1700'lerde ise fakirleşmiş olsalar da rafine bir hayat süren elitler, bu kültürü halkla paylaşmak istemediler; şiiri bile halk anlasın diye yazmadılar. Osmanlı reformları bu tıkanıklığı aşma denemesiydi, ancak kurulu yapı o kadar iç içe geçmiş ve kırılgandı ki, iki tuğlası çekilse tümden çökecekti. Nitekim 1808'den 1918'e uzanan süreçte yıkıldı. Geçmişte dünyanın en zengin, üretken ve kültürlü coğrafyalarından biri olan bu toprakların bugün bir "sefalet ve çöplüğe" dönüşmesinin asıl sebebi, "neden böyle oldu?" sorusunun hâlâ sorulamamasıdır.