Avrupa kilise müziğinin Anadolu kilise ayinlerine etkisi

Sevan Nişanyan, Avrupa etkisi öncesinde Anadolu'daki kiliselerde bugünkü anlamda çok sesli koronun bulunmadığını, yalnızca papaz ve yardımcısının iki sesle (va va va diye tabir edilen) ilahi söylediği küçük, informel bir koro geleneği olduğunu belirtir. Kilise müziğinde piyanonun hiçbir mezhepte (Ermeni, Rum, Katolik) tarih boyunca kullanılmadığını vurgular. Çok sesli koro ve ilahilerin notaya alınıp modernleştirilmesi 19. yüzyıl sonları ile 20. yüzyıl başlarında Avrupa etkisiyle yalnızca İstanbul'daki Ermeni kilisesine sınırlı ölçüde girmiş, Rum kilisesine hiç girmemiştir. Asıl sorulan enstrümanın piyano değil, org olduğunu düzelten Nişanyan, orgun Avrupa kilise müziğinde nasıl merkezî bir rol oynadığını anlatır. Yerli Hıristiyanların Avrupa'daki org deneyiminden etkilenerek bazı İstanbul Ermeni kiliselerine amatör işi, ilkel orglar yerleştirdiğini; bunların Avrupa'daki benzerleriyle kıyaslanamayacağını söyler. Son olarak İngiltere'deki Canterbury Katedrali ve Avusturya'daki Sankt Florian Manastırı'nda dinlediği org konserlerini, insana huşu veren unutulmaz deneyimler olarak aktarır.