İstanbul'da Matbaanın Geç Kurulmasının Toplumsal Talep Analizi

İstanbul'da matbaanın kuruluş sıralaması üzerinden sıkça tekrarlanan "Türkler geriydi, yobazlar engel oldu" ezberini sorgulayan bu değerlendirme, olaya rasyonel ve sosyolojik bir pencereden bakıyor. Sevan Nişanyan, farklı toplulukların matbaayı benimseme zamanlamasının, onların Osmanlı toplumu içindeki hiyerarşik konumu ve ekonomik gücüyle doğrudan ilintili olduğunu savunuyor. Toplumun en alt basamağındaki, ekonomik olarak en güçsüz ve hor görülen Yahudilerin matbaayı ilk kuran grup olması bir tesadüf değil. Buna karşılık, imparatorluğun "efendisi" konumundaki Müslüman-Türk yönetici sınıfının bu teknolojiye yüz yıllar sonra sarılmasının sebebi, bilgiyi "ayak takımına" indirmenin kendi iktidar ve ayrıcalıklarına doğrudan bir tehdit oluşturacağını soğukkanlılıkla fark etmesidir. Bu, yobazlığın değil, gayet rasyonel bir iktidar muhafaza içgüdüsünün sonucudur. Egemen zümre, bilgiyi tabana yaymanın kâr getirmediğini, aksine hiyerarşiyi sarstığını, bu yüzden matbaaya ihtiyaç duymadığını deneyimlemiştir. Hatta Avrupa'da matbaanın ilk etkisinin, yaygın kanaatin aksine yobazlığı körüklemek olduğu gerçeğini hatırlatarak, meseleye dair kolaycı ve ilerlemeci anlatıları ters yüz ediyor.