Hıristiyan azizler kültü ve İslamda evliya yatır geleneği

Sevan Nişanyan, Hristiyan azizler kültürü ile Anadolu'daki evliya ve yatır geleneğinin köken ilişkisini irdeliyor. Aziz kültünün Hristiyanlığın başlangıcında var olmadığını, 4. yüzyılın başlarından itibaren (yaklaşık 320-330'lar) bir 'delirme hali' gibi tüm Hristiyan coğrafyasına yayıldığını belirtiyor. Her köy ve kasabanın kendi azizi, menkıbesi ve türbesi oluşmuş. Bu azizlerin ortak ve yepyeni özelliği, tamamının ölmüş olması ve çoğunun acı çekerek, mağduriyet yaşayarak ölmesi. Nişanyan, bunun güçlü, ölümsüz ve havalı Antik Yunan tanrılarından radikal bir psikolojik-kültürel dönüşüm olduğunu vurguluyor. Kilise mimarisinin dahi toplantı yerlerinden değil, aziz türbelerinden türediğini söylüyor. Anadolu'da İslamlaşma sonrası evliya ve yatır kültürünün büyük ölçüde bu eski Hristiyan aziz kültlerinin bir dönüşümü olduğunu örneklerle açıklıyor: Kapadokya'da Aziz Mamas kültünün Hacıbektaş'a, Mecitözü civarında Aziz Theodore kültünün Elvan Gazi'ye, Nur Dağı'ndaki Ökkeş Hazretleri türbesinin doğrudan bir Hristiyan aziz yatırından devşirilmesi gibi. Ancak bunun birebir devam değil, bir transformasyon olduğunun altını çiziyor; çünkü İslam evliyaları ölmeden önce de evliya mertebesine ulaşabiliyor ve başka detay farkları bulunuyor. Sonuç olarak, Anadolu halkının iliklerine işlemiş bu geleneğin, Kuran İslam'ından farklı olarak evliya kültürüne evrildiğini ve üzerine kapsamlı çalışmalar yapılabilecek bir konu olduğunu ifade ediyor.