Rus yönetiminde kalan Türk illerindeki kültür farkı

Sevan Nişanyan, Artvin ve Kars'ın Karadeniz'in diğer bölgelerine göre neden daha demokrat ve açık fikirli olduğunu, Candan Badem'in kitabından yola çıkarak tarihsel bir perspektifle açıklıyor. Nişanyan'a göre temel fark, bölgenin 40 yıl süren Rus idaresinde kalmasıdır. Osmanlı ve İttihat Terakki yönetimi, Trabzon ve Erzurum'da Rus karşıtı Türk milliyetçiliğini ve taassubu devlet eliyle örgütlü bir şekilde kışkırtmış, finanse etmiş ve körüklemiştir. Buna karşılık, Rus idaresindeki Artvin ve Kars halkı, milliyetçi duygularını devlet propagandası olmaksızın, amatör ve içsel bir şekilde geliştirmiş; okullarında bu yönde bir endoktrinasyona maruz kalmamıştır. 1920'den sonra Türkiye'ye katıldıklarında, bu kırk yıllık farklı siyasi iklimin getirdiği bir yabancılaşma ve 'analizme eğitimi açıklığı' ile gelmişlerdir. Nişanyan, Erzurum'dan Artvin'e veya Arhavi'den Rize'ye geçerken hissedilen belirgin kültürel ferahlığın nedeninin bu olduğunu, bunun etnik değil, devlet destekli fanatizm ile devletsiz gelişen bir milliyetçilik arasındaki tarihsel bir farkın ürünü olduğunu vurguluyor.