Yeni Türkçe hareketinin kristalleşmesi ve Atatürk'ün rolü

Sevan Nişanyan, Osmanlıcadan yeni Türkçeye geçişi besleyen dört temel faktörü sayar: Eski yazının ve imparatorluğun kaybı, Anadolu'ya sığınma zorunluluğu, diğer ulusların yaptığını yapma isteği ve Araplardan kurtulma arzusu. Bu düşünce 1910'larda Türk Ocakları ve Genç Kalemler çevresinde billurlaşır. Dil reformu fikirleri (Arapça-Farsça kelimeleri ayıklama, Türkçe köklerden yeni sözcük türetme, Orta Asya ve Anadolu kaynaklarına yönelme) 1900'lerden itibaren İttihatçı çevrelerde geliştirilmiş, Atatürk ise 1927'deki ağdalı Nutuk'uyla henüz bu görüşleri benimsemediğini göstermiş, 1932'de benimsemiştir. Bu gecikmede 1931 rejim krizi ve pragmatizmi etkili olabilir. Dil yenileşmesine ilkece karşı çıkan hiçbir yönetici olmamış; reform, Cumhuriyet seçkinlerinin kolektif iradesiyle yeni devletin kimlik simgesi haline gelmiştir.