Toplumsal organizma bireyi yok edecek mi?

Sevan Nişanyan, modern insanın en temel sorusuna yanıt arıyor: İnsanların tek hücreli canlıların çok hücreliye evrilmesi gibi bireysel özelliklerini yitirip toplum denilen üst organizmanın hizmetine girdiği, standartlaşmanın hızlandığı ve insani değerlerin kaybolduğu bir çağda insanca yaşamak mümkün mü? Nişanyan, Yuval Noah Harari'nin hümanizm çağının kapandığı ve kolektivitenin bağımsız irade kazandığı yönündeki karamsar tezine iki itiraz getiriyor. Birincisi, dünyayı yönettiği sanılan elitlerin aslında tarihten ve insan psikolojisinden habersiz, sığ bir kültürün içinde debelenen, güçlü propaganda makinelerine rağmen nereye gittiklerini bilmeyen çaresiz aktörler olduğu. İkincisi ise tarihte "artık bitti" denilen noktada, kusursuz görünen Osmanlı veya Rusya gibi devasa mekanizmaların bir kuşak içinde gümbür gümbür çökebildiği gerçeği. Nişanyan'a göre bu durum bir iyimserlik kaynağı olabilir; asıl mesele "topluma karşı duruş sergilemek gerekli mi" sorusundan ziyade, kendi iç hesaplarımızla, belki de bu çarkın içinde kendimiz olarak kalabilmenin yollarını aramaktır.