İslam medeniyeti neden çöktü

Sevan Nişanyan, İslam medeniyetinin 15. yüzyıl ortasından itibaren yaşadığı gerilemeyi, birbirine bağlı iki temel sebebe indirgiyor. Birincisi, Avrupa'nın deniz yollarını keşfetmesiyle dünya ticaret ekseninin radikal biçimde değişmesi ve İslam dünyasının bu kazançlı ana yoldan çıkarak fakirleşmesi. İkincisi, Osmanlı, Memlük ve Safevi modellerinde olduğu gibi benzeri görülmemiş merkezi imparatorlukların ortaya çıkması; bu yapıların, İslam’ın asıl dinamiğini oluşturan bağımsız, kültürlü ve ticari açıdan güçlü şehirleri ezip yutması, onların şair, düşünür ve bilim insanı yetiştirme yeteneğini yok etmesi. Nişanyan'a göre bu çöküşün özeti, “Kristof Kolomb ve Fatih Sultan Mehmet, İslam medeniyetinin çanına ot tıkamıştır” cümlesinde saklı.