19. yy'da Ermeni köylülerinin ekonomik durum

Sevan Nişanyan, 19. yüzyılda Ermeni köylerinin ekonomik durumunu doğu ve batı olarak ikiye ayırıyor. Fırat'ın doğusunda net bir sosyal ayrışma vardı: Köylüler Ermeni olup tarımla uğraşırken, Kürtler konargöçer çobandı. Nişanyan, iki kesim arasında denk yaşam koşulları açısından büyük bir fark olduğunu düşünmüyor; köylü fakirdi ancak toprak, ev gibi yerleşik bir sermayeye sahipti. Batıda (Bursa, Yalova, İzmit) ise 19. yüzyıl ortalarına kadar Ermeni ve Türk/Müslüman köyleri arasında belirgin bir sosyoekonomik fark bulunmuyordu. Büyük değişim 19. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşti. Ermeniler eğitim ve uluslararası bağlantılar konusunda büyük bir atılım yaparak modern kapitalizmin Osmanlı'daki öncü temsilcileri haline geldi. Köyden şehire göç eden Ermeniler matbaa, fotoğrafçılık, ithalat-ihracat, manifaturacılık ve ipekçilik gibi alanlarda yatırım yapıp para kazandılar. Şehirde yükselen ekonomik statüleri, köylerine para göndermeleriyle kırsalın da kalkınmasını sağladı. 1895'ten itibaren özellikle Amerika'ya yaşanan erkek göçü sayesinde 20 yıl boyunca memlekete döviz aktı. Bu kaynak, Ermeni köylerinin 20. yüzyıl başından itibaren büyük bir hızla kalkınmasına ve kendi kendini besleyen bir ilerleme sürecini tetiklemesine yol açtı.