Ermeni'ler 19. yüzyılda neden kalkındı

Sevan Nişanyan, bir İranlının kendisine 19. yüzyılda Ermenilerin "rençberlikten" (toprak köleliğinden) şehirli, eğitimli, örgütlü ve zengin bir topluluğa dönüşmesinin nasıl bir "mucize" olduğunu sorması üzerine bu durumu iki temel sebebe bağlıyor. Öncelikle, 1700'lerden itibaren Fransa ve Vatikan'ın Ermenileri Katolikleştirmek için başlattığı yoğun kültürel seferberliğe dikkat çekiyor. Katoliklerin Venedik'te matbaa kurup yüzlerce kitap yayımlaması ve okullar açması, Ermeni cemaatini kendini savunmak zorunda bırakmış; bu rekabet, Ermenilerin de entelektüel bir mücadeleye girerek kendi okullarını ve yayınlarını oluşturmasına yol açmıştır. İkinci ve ekonomik olarak daha önemli faktör ise "bedel-i askeri" vergisidir. 1828 sonrası getirilen zorunlu askerlikten, gayrimüslimlerin silah taşıma yasağı nedeniyle muaf tutulup ağır bir vergiye bağlanması, köylerdeki yoksul halk için yıkım olmuştur. Bu ağır vergiyi ödeyemeyenler borçlanarak topraklarını ve özgürlüklerini kaybetmiştir. Bu felaket karşısında aileler, çocuklarını kurtarmak için onları şehirlere göndererek eğitim almalarını ve ticaret öğrenmelerini sağlamıştır. Bu büyük göç, Ermenilerin 1860'lardan 1915'e kadar Osmanlı'nın en okuryazar, en dünyaya açık ve en zengin toplumsal kesimi haline gelmesiyle sonuçlanmıştır. Ancak bu başarı şehirli Ermenilerle sınırlı kalmış; doğudaki köylerde yaşayan büyük çoğunluk ise yoksulluk ve cehalet içinde hayatına devam etmiştir.