Namık Kemal'in İslam Asabiyetiyle Tanzimatı Bağdaştırma Hayali

Sevan Nişanyan, Türk modernleşme tarihindeki temel bir çıkmazı anlatıyor. 1870'lerde Namık Kemal kuşağıyla birlikte, Tanzimat'ın saf Batı taklitçiliği bulanmaya başlar. Bu yeni kuşak bir yandan modernleşme, çağ değiştirme ve köhne kurumları yıkma arzusu taşırken, diğer yandan İslam inancına, töresine ve asabiyete dönüş özlemi içindedir. Bu iki karşıt istek çözümsüz, absürt bir ikilem doğurur. Aslında 1830'dan itibaren yapılan reformlar, merkezî devletin modern kadrolarıyla taşrayı dönüştürme projesidir. Namık Kemal ekibi bu reformları benimserken aynı anda 'hürriyet' talep eder. Burada çelişki belirir: Elit bir kadroyla yukarıdan reform yaparken, halkın (ya da okuryazar kesimin) devlet karşısında özgür olmasını istemek. Hürriyet ve demokrasi, halkın kültürüne, dini duygularına, dayanışma hislerine saygı göstermek demektir; bu ise reformlardan vazgeçmeyi gerektirir. Nişanyan'a göre Türkiye'nin Batılılaşma serüveni bu ikilemi hiç aşamamıştır: 1870'te, Abdülhamid döneminde, 1920-40'larda, Demokrat Parti zamanında ve 2010'lara kadar hep aynı çıkmaz sürmüştür. Batılılaşma ve modernleşme arzusu (şehirli elitlerin tercihi) ile demokrasi ve halkın gönlünü kazanma romantizmi arasındaki çelişkili bakış, Türk siyasetini sürekli biçimlendirmiştir.