Efes Artemis Kültü ve Meryem Ana Geleneği

Sevan Nişanyan, Efes Artemisi ile Meryem Ana arasındaki ilişkiyi anlatıyor. Antik çağda Efes, savaşçı ve bakire tanrıça Artemis kültünün en önemli ziyaretgâhıydı. Artemis Tapınağı, hacılar sayesinde kente ekonomik refah sağlayan başlıca işletmeydi. MS 1. yüzyılda Hristiyanlar Efes'e gelip propaganda yapmaya başlayınca, halk ekmeklerine ortak olunduğu gerekçesiyle isyan etti ve onları linç etmeye kalkıştı; bu olay İncil'de Elçilerin İşleri'nde anlatılır. Aradan 200 yıl geçtikten sonra, kayıtlarda adı geçmeyen Meryem Ana'nın meğer Efes'e geldiği, burada yaşayıp öldüğü ve mezarının orada olduğu hikâyesi ortaya çıktı. Meryem, bakire bir genç kız olmasına rağmen doğurmuş, hem de tanrıyı doğurmuştu. Bu hikâyenin benzerleri Anadolu'nun pek çok yerinde ve İtalya'da görülür. Örneğin Erzincan'da, Artemis'e benzeyen tanrıça Anahit kültü vardı. MS 300'de Aziz Grigor bu tapınağı yıktırıp Meryem Ana adına bir kiliseye dönüştürdü. Dişi tanrıça fikri Anadolu ve Kuzey Mezopotamya'da taş devrinden beri süregelen çok eski bir gelenektir. Bu tanrıçanın en önemli tapınma merkezlerinden biri de Pessinus (Ballıhisar) olup, muhtemelen oraya bir göktaşı düşmesiyle ilişkilidir.