Kars Ardahan Artvin'de Ermeni tehciri nasıl yapıldı

Sevan Nişanyan, 1878'de Rusya'ya kaybedilen Kars, Ardahan ve Artvin'in (Elviye-i Selase) Osmanlı tarafından asla kabullenilmediğini belirtiyor. I. Dünya Savaşı'nda İttihat ve Terakki yönetimi, henüz Rus idaresi altındaki bu vilayetlere istihbarat elemanları ve çeteci örgütçüler göndererek Müslüman ahaliyi örgütlemiş, Ermeni ahaliyi örgütsüz bırakmak için terör olayları ve köy katliamları düzenlemiştir. 1918 Aralık ayında Rusya, Osmanlı'nın bölgeyi istikrarsızlaştırmasına tepki olarak asker yığdı, Osmanlı'nın bunu önleyici Sarıkamış taarruzu ise ağır bir yenilgiyle sonuçlandı ve Osmanlı dört yıl boyunca bölgedeki nüfuzunu yitirdi. 1917 Kasım'ında Rusya'da ihtilal sonrası ordunun çöküşüyle, Mart 1918'den itibaren Osmanlı bu toprakları yeniden işgal etti, Erivan'ın kuzeyini ve Bakü'yü de ele geçirdi. Bu ilerleyiş sırasında (Mart-Nisan 1918) bölgedeki Ermeniler organize bir tehcirden ziyade ordudan kaçarak bölgeyi terk etmiş, bununla birlikte katliamlar yaşanmıştır. Nişanyan, 1988'de Artvin'in bir köyünde Ermenilerin kiliseye doldurulup yakıldığının yaşlılarca anlatıldığını aktarır. 1970'li ve 80'li yıllarda Türkiye'yi dolaşırken yüzlerce yaşlının 1915-1918 olaylarını hiç çekinmeden açıkça anlattığını belirten yazar, Candan Badem'in 'Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin' adlı kitabını ideolojik saplantılarına rağmen özenli bir çalışma olarak tavsiye etmektedir.