Ermeni ve Rum cemaatlerinin ekonomik ve kültürel kalkınması

Sevan Nişanyan, Osmanlı dönemindeki etnik ayrışmaların ve isyanların, devletin adalet ve güvenlik sağlayamamasından kaynaklandığını belirtiyor. İnsanların korunma ihtiyacıyla mafya, yerel ağalar veya Avrupalı güçler gibi alternatiflere yöneldiğini, 1680 sonrası zayıflayan Osmanlı'da Sırp, Bulgar, Rum ve Ermeni topluluklarının kendi yollarını aradığını ifade ediyor. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Rum ve Ermenilerin ekonomik ve kültürel atılımlarının geç kalınmış bir süreç olduğunu, İttihatçılar ve Abdülhamit döneminde bunun dönüştürülmesinin artık mümkün olmadığını söylüyor. Asıl reformist dönemin Mustafa Reşit Paşa'dan Abdülaziz'e kadar uzandığını vurguluyor. Bu atılımın iki temel sebebi olarak ise II. Mahmut döneminde gayrimüslimlerin askerlikten muaf tutulmasıyla para kazanmaya yönelmelerini ve dönemin kapitalist sistemine kültürel benzerlikler sayesinde daha kolay entegre olmalarını gösteriyor.