Petro'nun Rusya başarısı ve Osmanlı'nın başarısızlığı

Rusya ile Osmanlı modernleşmesi arasındaki temel fark, toplumsal yapıdaki homojenlik/heterojenlik ayrımıdır. Rusya'da yönetici sınıf ile halk aynı din ve mezhebe mensupken, Osmanlı çok dinli, çok dilli bir imparatorluktu ve yönetici askeri sınıf (Türk-Müslüman) ile nüfusun çoğunluğu arasında derin farklılıklar vardı. Modernleşme, esasen merkezileşme ve toplumdan merkeze ekonomik değer aktarımıdır. Rusya'da petrol gelirleriyle bu aktarım başarıyla gerçekleşmiş, merkezde büyük bir zenginleşme ve reform yapabilecek güçlü bir yönetici sınıf ortaya çıkmıştır. Osmanlı'da ise benzer bir merkezileşme çabası olsa da, yönetici kadroların kendi içindeki çözülmesi imkânsız çelişkiler buna engel olmuştur. Devletin elit tabakalarını oluşturan gayrimüslim ve Türk olmayan unsurlar (Rumlar, Ermeniler, Arap Hristiyanları) ile Müslüman askeri-idari sınıf arasında kavgalar çıkmış; modernleşme için gerekli birlik sağlanamamış, elitler birbirine düşman hale gelmiştir. Aşırı askeri devlet yapısı ve rehavete kapılmış yönetim anlayışı da başarısızlığın diğer etkenleridir.