Celâlî İsyanlarının Kökeni ve Etkileri

Sevan Nişanyan, Celali İsyanları'na gayrimüslim azınlıkların doğrudan silahlı katılımının İslam hukuku gereği mümkün olmadığını, çünkü silah taşıma yetkisinin yalnızca Müslümanlara tanındığını belirtiyor. Ancak bu kaotik eşkıyalık ve mafya savaşları ortamında Hristiyanların korunmasız kaldığını, ağır biçimde sömürüldüklerini ve mahvolduklarını vurguluyor. Hayatta kalmak için iki yol izlendiğini aktarıyor: Kimi Hristiyanlar, "Biz zaten Türkmeniz, Müslümanız" diyerek Celali gruplarına karışırken, bu basireti gösteremeyenler özellikle İstanbul ve Marmara Bölgesi'ne kaçmıştır. Nişanyan'a göre, İstanbul ve Marmara'daki Ermeni toplumunun ezici çoğunluğunun kökeni, 1600'lerin başında Celali İsyanları'ndan kaçan Ermeni mültecilerdir.