Muhalefetsiz Bir Ülke Mümkün mü

Muhalefet duygusu olmayan bir toplum yaratmak imkansızdır, çünkü insanlar bireysel ve grupsal olarak sürekli bir üste çıkma mücadelesi içindedir. İktidar sahipleri her zaman muhalefeti susturmaya çalışır, ancak muhalefet tamamen bastırılırsa 'düdüklü tencere' gibi sistem kaçınılmaz olarak patlar. Bu yüzden, insanlara 'bir gün ben de gol atarım' dedirtecek ölçüde emniyet supapları (sınırlı muhalefet) bırakmak şarttır. Fakat bu dengeyi tutturmak zor bir sanattır: Çok serbest bırakırsan muhalifler iktidarı devirir, çok sıkarsan sistem infilak eder, dengesiz davranırsan da zayıflık olarak algılanır. Siyasette, cemaatte, ailede kısacası her toplulukta var olan bu iktidar-muhalefet dengesini doğru yönetmek ustalık gerektirir.