Mübadeleyi Venizelos mu istedi

Sevan Nişanyan, Türk-Yunan nüfus mübadelesinin 1923-24'te gerçekleşen son aşamasını anlatırken, bu sürecin kökenlerinin çok daha eskiye, 1878'de Bulgaristan'da başlayan ve 1912-13 Balkan Savaşları'yla büyük bir ivme kazanan nüfus hareketlerine dayandığını belirtiyor. Osmanlı'nın dağılmasıyla paylaşılan geniş coğrafyada, Bulgarların Bulgaristan'a, Rumların Yunanistan'a; Pomak, Bulgar, Arnavut gibi Müslüman nüfusunsa Türkiye'ye göç ettiğini; 1912-13'te İstanbul'a yarım milyondan fazla mülteci geldiğini vurguluyor. Buna karşılık İttihat ve Terakki'nin 1913 yazından itibaren Ege Bölgesi'ndeki Rumları sistemli baskın, katliam ve zorunlu göçle Yunanistan'a kaçırdığını, Urla ve Çeşme gibi yerlerin kısa sürede boşaltıldığını; savaş yıllarında Karadeniz ve Ege kıyılarındaki Rumların iç bölgelere sürülüp toplama kamplarında ağır koşullarda yaşatıldığını aktarıyor. Nişanyan, 'her ülkenin tek bir dinden olması' ilkesinin aslında 1912-13'ten itibaren benimsendiğini; Müslüman Bulgarlar, Girit Müslümanları, Müslüman Arnavutlar gibi farklı etnik kökenli Müslümanların 'Türk vatandaşı' sayılarak yaşadıkları ülkelerden sürüldüğünü belirtiyor. Bu çerçevede Venizelos ile İsmet Paşa arasında imzalanan mübadele anlaşmasını, hâlihazırda terör ve düzensizlikle yürütülen insani trajediye en azından 'bir nebze medeni bir şekil vermek' amacıyla yapılmış bir düzenleme olarak yorumluyor.