Osmanlı'da Toprak Rejimi ve Dirlik Sistemi

Sevan Nişanyan, bu konuşmasında Osmanlı İmparatorluğu'nun özellikle Fatih Sultan Mehmet dönemindeki toprak sistemini ve bunun yarattığı toplumsal yapıyı eleştirel bir bakış açısıyla inceliyor. Konuşmanın özünde, İstanbul'un fethi öncesinde yapılan toprak reformunun aslında bir "eşitleme" hareketi gibi görünürken, devlet eliyle ve İslam hukukuna dayanarak nasıl totaliter bir kölelik düzenine dönüştüğü anlatılıyor. Nişanyan, Osmanlı'da köylüye toprak mülkiyeti değil, sadece kullanım hakkı (tasarruf hakkı) verildiğini ve toprağın işlenmediği takdirde geri alındığını belirtiyor. Bu sistem aslında, egemen sınıfın gücünü kırarak bir eşitleme sağlarken aynı zamanda herkesi devletin kölesi haline getiriyor. Konuşmacı, bu durumun sadece Osmanlı'ya özgü olmadığını, benzer toprak sistemlerinin (feodalite, Dirlik sistemi gibi) Avrupa'da ve klasik Doğu uygarlıklarında da görüldüğünü vurguluyor. Toprağın "has, evsat" gibi kategorilere ayrılarak dağıtılmasıyla, kötü araziye daha çok, iyi araziye daha az toprak verilen eşitlikçi bir yapı kurulduğunu, ancak bunun özünde devlet totalitarizmi olduğunu savunuyor.