Muş bölgesinde Kürtleşme ve Ermenilerin yok oluşu

Sevan Nişanyan, Muş bölgesinin geçmişini aktarırken şu noktalara değinmektedir: Bitlis beyine bağlı olan yönetim, Van paşasına haraç ödemekle birlikte kendi vergisini kendisi toplamakta, ayrıca gelen geçenden 3 akçe, gelmeyenden 5 akçe almaktadır. Muş beyinin Kürt Müslüman ve Yezidi askerleri yazın seferde ya da yaylada olup kışın üçer beşer kişilik gruplar hâlinde Ermeni köylerine yerleştirilmekte, Ermeniler bu askerleri beslemekle yükümlü tutulmaktadır. 1830'larda Osmanlı'nın Kürt beyliklerini (Muş ve Bitlis hanlıkları dahil) tasfiye ederek merkezî bir idare kurması, dinler ile kavimler arasındaki dengeyi altüst etmiştir. 19. yüzyıl sonuna gelindiğinde Muş ovasının nüfusunun yarıdan fazlası Müslüman ve Kürt görünmektedir; büyük bölümü çeşitli sosyal nedenlerle İslamiyet'i seçen Ermenilerin çocuklarını Ermeni okuluna gönderememesi, pazar ve şehir dili olan Kürtçeyi benimsemeleri ve korunmak için aşiretlere katılmalarıyla Kürtleşme gerçekleşmiştir. 20. yüzyıl başında Muş'ta Ermeniler azınlıktadır ve 1918'e gelindiğinde bilinmeyen bir nedenle bölgeden tamamen kaybolmuşlardır.