Ağtamar adının kaynağı

Sevan Nişanyan, bu videoda "Akdamar" isminin kökenine dair kapsamlı bir araştırmayı anlatıyor. Araştırma, İra adlı bir kişi tarafından yapılmış, Nişanyan da eleştiri ve düzeltmelerle katkıda bulunmuş; çalışma bu hafta sonu Agos gazetesinde yayımlanacak. Akdamar isminin 1940'larda uydurulduğunu, 1980'den sonra resmileştiğini belirtiyor. Tarihte adanın adı "Ahtamar" (gırtlaktan söylenen bir "r" ile) olarak geçiyor. En erken kayıt 4. yüzyıla ait bir Bizans vekayinamesi görünse de, Nişanyan bu atfın metne sonradan (15-17. yüzyıllarda) eklendiğini düşünüyor. Ada, asıl önemini 908'de Van yöresinde Emir unvanlı Ermeni Prensi Kral Gagik Arzruni'nin kendini kral ilan etmesiyle kazanıyor. Gagik, 915-921 yılları arasında adada bir kent, saray ve manastır inşa ettiriyor; inşa süreci ayrıntılı kayıtlı. Adaya verilen "Ahtamar" ismi Ermenice anlamlı bir sözcük değil. Nişanyan, sesbilim kurallarını kullanarak bir hipotez sunuyor: Yabancı dillerden Ermeniceye geçen kelimelerde "l" sesi "r"ye dönüşür; kalın "T" (Arapça "ṭ") bu sese karşılık gelir. Bu durumda Arapça "altamar" (hurma) sözcüğü Ermeniceye "aktamar" olarak geçmiş olabilir. Efsaneye göre Prenses Tamar sevgilisine yüzerken boğulmuş olsa da, Nişanyan tarihî kayıtlara dayanarak "Tamar" isminin Ermenilerde ilk kez burayı inşa ettiren Kral Gagik'in eşinde görüldüğünü söylüyor. Yani kral adaya büyük ihtimalle karısının adını vermiştir. O dönem Ermeni hanedan üyeleri çift isimli (Ermenice-Arapça) olduğundan ve kraliçenin unvanı da Arapça ("Melike") olduğundan, bu ismin Arapça kökenli olması muhtemeldir. Kraliçe Tamar'ın hurma anlamına gelmesi ve boğulma efsanesinin aksine yaratıcı bir yaşam sürmüş olması da dikkat çekicidir. Hatta Van'daki Varak Manastırı'nı da bu Melike inşa ettirmiş ve Ahtamar Kilisesi'ndeki bir kabartma onun portresi olabilir.